Zanim pracownik rozpocznie wykonywanie obowiązków, pracodawca nie może dopuścić go do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy w warunkach opisanych w skierowaniu. Obowiązek przeprowadzenia badania wstępnego wynika wprost z art. 229 Kodeksu pracy – pracodawca nie może dopuścić do pracy osoby przyjmowanej do pracy ani pracownika przenoszonego na stanowisko, na którym występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe, bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku w warunkach opisanych w skierowaniu.
Najważniejsze informacje
Badania wstępne są obowiązkowe przy zatrudnieniu oraz przy przeniesieniu: młodocianego na inne stanowisko, a pozostałych pracowników tylko na stanowisko z czynnikami szkodliwymi lub warunkami uciążliwymi.
Skierowanie na badania musi zawierać rodzaj badania, nazwę stanowiska i dokładny opis warunków pracy wraz z czynnikami niebezpiecznymi. Pracodawca sporządza dwa egzemplarze.
Koszty badań profilaktycznych pokrywa pracodawca. Przy badaniach okresowych i kontrolnych pracownik zachowuje wynagrodzenie oraz ma zwrot kosztów przejazdu.
Trwają prace nad wprowadzeniem elektronicznych orzeczeń medycyny pracy i ich obsługi w systemie e-zdrowia (w tym w IKP).
Czym są badania wstępne do pracy?
Badania wstępne to część profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami. Zgodnie z art. 229 § 4 Kodeksu pracy pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach opisanych w skierowaniu. Celem badania jest ochrona zdrowia zarówno pracownika, jak i innych osób w zakładzie. Lekarz medycyny pracy, na podstawie wywiadu, badań laboratoryjnych oraz analizy czynników szkodliwych, stwierdza zdolność do wykonywania pracy albo wydaje zakaz.
Rodzaje badań profilaktycznych
Ustawodawca wyróżnia trzy rodzaje badań:
Badania wstępne – są obowiązkowe przy przyjmowaniu do pracy osoby zatrudnianej na podstawie stosunku pracy, a także przy przeniesieniu pracownika młodocianego na inne stanowisko pracy oraz przy przeniesieniu innego pracownika na stanowisko, na którym występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe. Zakres badania ustala lekarz uprawniony do badań profilaktycznych, zależnie od zagrożeń występujących na danym stanowisku. Może on obejmować m.in. badanie ogólne, badania dodatkowe (np. w zakresie narządu wzroku lub słuchu) oraz konsultacje specjalistyczne.
Badania okresowe – wykonywane cyklicznie w trakcie zatrudnienia w terminach wyznaczonych przez lekarza medycyny pracy. Częstotliwość zależy od warunków pracy np. pracownicy narażeni na hałas mogą być badani częściej niż pracownicy biurowi.
Badania kontrolne – są obowiązkowe po niezdolności do pracy trwającej dłużej niż 30 dni, spowodowanej chorobą i służą ustaleniu zdolności pracownika do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku.
Kto podlega wstępnym badaniom lekarskim do pracy?
Przepisy dotyczące badań wstępnych z art. 229 Kodeksu pracy stosuje się do osób zatrudnianych jako pracownicy w ramach stosunku pracy – niezależnie od rodzaju umowy o pracę i wymiaru etatu. Wstępnym badaniom podlegają:
osoby przyjmowane do pracy w ramach stosunku pracy,
pracownicy młodociani przenoszeni na inne stanowisko pracy,
inni pracownicy przenoszeni na stanowisko, na którym występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe.
Wyjątki od obowiązku
Badania wstępne nie są wymagane, gdy:
pracownik jest przyjmowany ponownie do pracy u tego samego pracodawcy na to samo stanowisko lub na stanowisko o takich samych warunkach pracy w ciągu 30 dni po rozwiązaniu albo wygaśnięciu poprzedniego stosunku pracy (w praktyce pracodawca może oprzeć się na dotychczasowym, nadal aktualnym orzeczeniu),
pracownik jest przyjmowany do pracy u innego pracodawcy na dane stanowisko w ciągu 30 dni po rozwiązaniu albo wygaśnięciu poprzedniego stosunku pracy. Badania wstępne nie są wymagane, jeżeli pracownik posiada aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy w warunkach opisanych w skierowaniu na badania lekarskie. Pracownik przedkłada to orzeczenie oraz skierowanie, na podstawie którego je wydano. Nowy pracodawca stwierdza, że warunki te odpowiadają warunkom występującym na danym stanowisku pracy. Wyjątek nie dotyczy prac szczególnie niebezpiecznych.
odpowiednio – gdy do pracy jest przyjmowana osoba pozostająca jednocześnie w stosunku pracy z innym pracodawcą, jeżeli spełnia warunki jak w pkt 2 (aktualne orzeczenie + skierowanie i potwierdzenie zgodności warunków przez pracodawcę).
Dla prac szczególnie niebezpiecznych nie można korzystać z wyjątku przy zatrudnieniu u innego pracodawcy na podstawie wcześniejszego orzeczenia – w takiej sytuacji trzeba wykonać badanie wstępne.
Praktyczny przykład: osoba zatrudniana w magazynie, która w ciągu 20 dni od zakończenia umowy podejmuje pracę w innym magazynie o takich samych warunkach (hałas, dźwiganie ciężarów), może zostać dopuszczona na podstawie wcześniejszego orzeczenia. Jeżeli jednak nowy pracodawca nie ma pewności co do identyczności warunków, powinien skierować ją na pełne badanie wstępne.
Obowiązki pracodawcy – skierowanie i dokumentacja
Podstawą przeprowadzenia badań profilaktycznych (wstępnych, okresowych i kontrolnych) jest skierowanie wydane przez pracodawcę. Skierowanie powinno wskazywać rodzaj badania, stanowisko (stanowiska) pracy oraz opis warunków pracy z informacją o czynnikach niebezpiecznych, szkodliwych dla zdrowia i uciążliwych, a także w zakresie czynników szkodliwych dla zdrowia - wielkość narażenia oraz aktualne wyniki badań i pomiarów wykonanych na tych stanowiskach. W praktyce warto konsultować treść skierowania z osobą odpowiedzialną za BHP, aby wskazać wszystkie zagrożenia. Skierowanie wydaje się w dwóch egzemplarzach – jeden otrzymuje osoba badana.
Badanie kończy się wydaniem orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań lub istnienie przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku. Pracodawca musi przechowywać orzeczenia lekarskie wraz ze skierowaniami w aktach osobowych pracownika. Jeżeli pracownik albo pracodawca nie zgadza się z orzeczeniem lekarskim, może w ciągu 7 dni od dnia otrzymania orzeczenia wnieść za pośrednictwem lekarza, który je wydał odwołanie do właściwego podmiotu odwoławczego wskazanego w przepisach (nie zawsze jest to wojewódzki ośrodek medycyny pracy). Ponowne badanie powinno być przeprowadzone w ciągu 14 dni i jest ostateczne.
Pracodawca zawiera umowę z jednostką służby medycyny pracy i przekazuje jej informacje o czynnikach szkodliwych oraz umożliwia wizytację stanowisk. Powinien również prowadzić harmonogram badań okresowych, aby nie dopuścić do opóźnień. W tym celu pomocne są programy do ewidencji czasu pracy i planowania grafików, które pozwalają szybko sprawdzić, kiedy pracownicy powinni przejść kolejne badania i automatycznie przypominać o terminach.
Jak wygląda wstępne badanie lekarskie do pracy?
Lekarz medycyny pracy, posiadający odpowiednie kwalifikacje (np. specjalizacja z medycyny pracy, przemysłowej lub higieny pracy), ocenia stan zdrowia pracownika w kontekście zagrożeń na danym stanowisku. Podczas wizyty zbiera wywiad, przeprowadza badanie fizykalne oraz zleca badania dodatkowe, np. badanie wzroku, słuchu, spirometrię czy badania krwi. Zakres badań zależy od czynników opisanych w skierowaniu. Na stanowisku biurowym mogą wystarczyć podstawowe badania, natomiast przy pracy w hałasie konieczne będzie badanie audiometryczne.
Badania okresowe i kontrolne przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy, a pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Lekarz wydaje orzeczenie lekarskie stwierdzające brak albo istnienie przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku (w warunkach opisanych w skierowaniu) oraz wskazuje datę następnego badania okresowego. Ewentualne zalecenia profilaktyczne lub organizacyjne przekazuje poza treścią orzeczenia.
Planowane zmiany i cyfryzacja
Medycyna pracy od lat opiera się na papierowej dokumentacji. Trwają prace nad wdrożeniem elektronicznych orzeczeń medycyny pracy i ich obsługi w systemach e-zdrowia (SIM/IKP), ale obowiązkowość, zakres i terminy będą wynikały dopiero z opublikowanych przepisów. Do tego czasu stosuje się dotychczasowe zasady i wzory orzeczeń. Trwają prace legislacyjne nad zmianą rozporządzenia dotyczącego badań profilaktycznych pracowników i wzorów orzeczeń (projekt MZ DER 1802), której celem jest m.in. umożliwienie prowadzenia dokumentacji medycyny pracy w postaci elektronicznej (przez zastąpienie we wzorach orzeczeń pieczątki i podpisu lekarza odpowiednimi oznaczeniami). Konkretna data rozpoczęcia obowiązkowego stosowania rozwiązań elektronicznych będzie wynikać dopiero z ogłoszonego aktu prawnego w Dzienniku Ustaw. Do tego czasu stosuje się dotychczasowe zasady i wzory orzeczeń.
Projekt nowelizacji przewiduje również rozszerzenie kompetencji lekarzy medycyny pracy. Będą mogli wydawać indywidualne rekomendacje zdrowotne wykraczające poza kwestie zawodowe, np. zalecić konsultację kardiologiczną czy zmianę stylu życia. Planuje się wprowadzenie cyfrowych kart badań profilaktycznych zawierających nie tylko orzeczenie, lecz także wskazówki dla pracodawcy i zalecenia dla pracownika.
Propozycje nowych badań wstępnych do pracy
Jesienią 2024 r. wiceminister zdrowia zapowiedział rozszerzenie pakietu medycyny pracy o badania krwi takie jak lipidogram, glukoza i kreatynina oraz obliczanie wskaźnika BMI. Miał to być sposób na wczesne wykrywanie chorób układu krążenia i cukrzycy. Jednak do końca 2025 r. projekt nie wszedł w życie, m.in. z powodu trudności z integracją z systemem NFZ. Jeśli pojawią się dodatkowe badania w ramach programów profilaktycznych, ich finansowanie i wpływ na koszt dla pracodawcy będą zależeć od zasad danego programu - bez wskazania konkretnego programu nie można przesądzać, czy będą „bezpłatne” ani że „odmowa” podniesie cenę. Zapowiedziano również dobrowolne badania, takie jak mammografia, cytologia czy oznaczenie PSA.
Dlaczego w ogóle rozważa się wprowadzenie badań cholesterolu i glukozy? Według Głównego Urzędu Statystycznego nadmierną masę ciała w 2019 r. miało 57 % dorosłych Polaków¹. Polska Agencja Prasowa podaje, że na cukrzycę choruje około 3 mln Polaków, a kolejne 5 mln ma stan przedcukrzycowy². Tak duża skala problemu uzasadnia rozszerzenie badań profilaktycznych o pomiar glukozy i parametry metaboliczne.
Praktyczne przykłady i wskazówki dla przedsiębiorców
Przyk ład 1 – nowy pracownik: Spółka zatrudnia magazyniera, który będzie pracował w otoczeniu hałasu i pyłu. Pracodawca opisuje w skierowaniu wszystkie czynniki (hałas powyżej 85 dB, zapylenie, dźwiganie ciężarów), co pozwala lekarzowi na wykonanie odpowiednich badań (audiogram, morfologia, RTG). Dopiero po uzyskaniu orzeczenia stwierdzającego brak przeciwwskazań pracownik może rozpocząć pracę.
Przykład 2 – powrót do pracy: Pracownik administracyjny zwalnia się i po trzech tygodniach wraca do tego samego pracodawcy na to samo stanowisko. Ponieważ przerwa nie przekroczyła 30 dni, a warunki pracy są identyczne, można odstąpić od wstępnego badania, korzystając z wcześniejszego orzeczenia. Gdyby stanowisko uległo zmianie (np. z biura na magazyn), badanie byłoby konieczne.
Podsumowanie
Badania wstępne to fundament bezpieczeństwa w miejscu pracy. Pracodawca odpowiada za skierowanie pracownika na badania, pokrycie kosztów oraz przechowywanie dokumentacji. Wyjątki od obowiązku wykonywania badań wstępnych są ograniczone. Dotyczą ponownego przyjęcia do pracy po krótkiej przerwie w zatrudnieniu (do 30 dni) oraz mogą dotyczyć przyjęcia do pracy u innego pracodawcy osoby, która ma aktualne orzeczenie lekarskie wydane na podstawie skierowania, a pracodawca potwierdzi zgodność warunków pracy, także gdy osoba ta pozostaje jednocześnie w innym stosunku pracy. Wyjątki te nie mają zastosowania do prac szczególnie niebezpiecznych. Obecnie orzeczenia z badań profilaktycznych wydaje się na dotychczasowych zasadach (według obowiązujących wzorów). Ewentualne wprowadzenie e-orzeczeń oraz ich udostępniania w systemach e-zdrowia (np. w IKP) będzie możliwe dopiero po wejściu w życie odpowiednich przepisów. Z uwagi na rosnące problemy zdrowotne, takie jak nadwaga i cukrzyca, planowane jest rozszerzenie pakietu badań, choć projekt ten wymaga jeszcze dopracowania. Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność śledzenia zmian i korzystania z narzędzi, które pomagają organizować badania oraz ewidencję czasu pracy.
Źródła:
FAQ - najczęściej zadawane pytania o badania wstępne do pracy
Tak. Zgodnie z art. 229 Kodeksu pracy pracodawca nie może dopuścić do pracy osoby bez aktualnego orzeczenia potwierdzającego brak przeciwwskazań. Badanie jest wymagane przy przyjęciu nowego pracownika lub przeniesieniu na stanowisko z czynnikami szkodliwymi, chyba że spełnione są warunki wyjątku (przerwa w zatrudnieniu do 30 dni i identyczne warunki pracy).
Z badania wstępnego można zrezygnować, gdy pracownik wraca do tego samego pracodawcy w ciągu 30 dni na to samo stanowisko (lub o takich samych warunkach) albo gdy przedstawia aktualne orzeczenie wraz ze skierowaniem, a nowy pracodawca potwierdza zgodność warunków pracy, także przy równoległym zatrudnieniu u innego pracodawcy z wyłączeniem prac szczególnie niebezpiecznych.
Skierowanie powinno wskazywać rodzaj badania (wstępne, okresowe lub kontrolne), stanowisko pracy, a także szczegółowy opis warunków pracy oraz występujących czynników niebezpiecznych, szkodliwych lub uciążliwych. Pracodawca wydaje skierowanie w dwóch egzemplarzach – jeden dla pracownika, drugi pozostaje w dokumentacji.
Koszty badań profilaktycznych ponosi pracodawca, a pracownik zachowuje wynagrodzenie za czas badań w godzinach pracy i ma prawo do zwrotu kosztów przejazdu, gdy badanie odbywa się w innej miejscowości.
Trwają prace nad zmianami w medycynie pracy m.in. elektronicznymi orzeczeniami, ale konkretne zasady i terminy będą znane dopiero po ogłoszeniu przepisów, a do tego czasu obowiązują dotychczasowe wzory i procedury.
Te artykuły również mogą być pomocne:
Czym jest higiena cyfrowa w pracy? Praktyczny poradnik
Dowiedz się, czym jest higiena cyfrowa w pracy. Poznaj zasady ergonomii, przepisy BHP oraz nawyki, które chronią zdrowie i zwiększają skupienie.
Badania psychotechniczne: kiedy są wymagane w 2025 roku?
Są zawody, których wykonywanie wymaga od pracowników pewnych specjalistycznych umiejętności. Jedną z metod ich sprawdzenia są np. badania psychotechniczne.
Skierowanie na badania lekarskie
Szukasz sprawdzonego wzoru skierowania na badania lekarskie? Udostępniamy darmowy wzór , który możesz pobrać i wykorzystać w swojej firmie.
#udostępnij jeżeli ten artykuł jest przydatny:
