Pracownik młodociany – jakie ma prawa i obowiązki?

Młodzi ludzie coraz częściej łączą naukę z pierwszą pracą. Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność dostosowania planów zatrudnienia do rygorystycznych przepisów chroniących osoby niepełnoletnie. Pracownik młodociany to pracownik szczególny – prawo stawia zarówno przed nim, jak i przed pracodawcą szereg wymagań związanych z bezpieczeństwem, edukacją i wynagrodzeniem. Poniższy poradnik wyjaśnia, na jakich zasadach można zatrudniać osoby w wieku 15‑18 lat, jakie są limity czasu pracy, kiedy młodociany może korzystać z urlopu i w jaki sposób budować grafik pracy, aby nie naruszyć przepisów.

Najważniejsze informacje

1. Pracownikiem młodocianym jest osoba, która ukończyła 15 lat i nie przekroczyła 18 roku życia.

2. Młodocianych zatrudnia się w ramach przygotowania zawodowego albo przy pracach lekkich, co do zasady bez prac wzbronionych.

3. Osoby poniżej 16 lat mogą pracować maksymalnie 6 godzin na dobę, a w wieku 16–18 lat do 8 godzin. Przy pracach lekkich w okresie zajęć szkolnych łączny tygodniowy wymiar pracy nie może przekroczyć 12 godzin, a w dniu z lekcjami – 2 godzin.

4. Młodociani nie mogą pracować w porze nocnej ani w godzinach nadliczbowych. Muszą mieć minimum 14 godzin nieprzerwanego odpoczynku dobowego oraz 48 godzin odpoczynku tygodniowego, który obejmuje niedzielę.

5. Po 6 miesiącach pracy młodociany nabywa prawo do 12 dni urlopu, po roku – 26 dni. Wynagrodzenie młodocianego ucznia stanowi co najmniej 8–10 % przeciętnego wynagrodzenia.

Kim jest pracownik młodociany i kiedy można go zatrudnić?

Według art. 190 §1 Kodeksu pracy pracownikiem młodocianym jest osoba, która ukończyła 15 lat i nie przekroczyła 18 roku życia. Co do zasady nie wolno zatrudniać osób, które nie ukończyły 15 lat, z wyjątkami przewidzianymi w Kodeksie pracy. Osobę, która ukończyła szkołę podstawową, w roku kalendarzowym, w którym kończy 15 lat, można zatrudnić na zasadach właściwych dla młodocianych bez konieczności uzyskiwania opinii poradni. Natomiast młodszy uczeń może zostać zatrudniony w ramach przygotowania zawodowego tylko wtedy, gdy pracodawca posiada zgodę przedstawiciela ustawowego (rodzica/opiekuna) oraz pozytywną opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej, zgodnie z przypadkami określonymi w art. 191 §2¹–2³ Kodeksu pracy. Natomiast opinia dyrektora szkoły jest wymagana przy zatrudnianiu dzieci do 16 lat w działalności kulturalnej, artystycznej, sportowej lub reklamowej na podstawie art. 304⁵ Kodeksu pracy, a nie jako ogólny warunek zatrudnienia w ramach przygotowania zawodowego.

Zatrudnienie młodocianego może nastąpić na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego odbywanego u danego pracodawcy albo przy pracach lekkich, lub po uzyskaniu kwalifikacji zawodowych – na zwykłą umowę o pracę. Umowa powinna określać m.in. rodzaj przygotowania zawodowego (nauka zawodu lub przyuczenie do wykonywania określonej pracy), czas trwania i miejsce odbywania przygotowania zawodowego, sposób dokształcania teoretycznego oraz wysokość wynagrodzenia. Przy umowach cywilnoprawnych (zlecenie, o dzieło) konieczna jest zgoda rodzica lub opiekuna prawnego. Pracodawca musi posiadać kwalifikacje instruktora praktycznej nauki zawodu lub korzystać z uprawnionych pracowników.

Dozwolone i zakazane rodzaje prac pracownika młodocianego

Pracownika młodocianego można zatrudniać w celu przygotowania zawodowego (nauka zawodu lub przyuczenie) albo przy pracach lekkich, z tym że może on wykonywać jedynie prace nieobjęte wykazem prac wzbronionych, a po ukończeniu 16 lat – także niektóre z tych prac na warunkach określonych w przepisach. Pracodawca ustala wykaz prac lekkich po uzyskaniu zgody lekarza medycyny pracy, a wykaz musi zatwierdzić okręgowy inspektor pracy. Do typowych prac lekkich należą m.in. pomoc biurowa (segregowanie dokumentów, obsługa sprzętu biurowego), zbieranie owoców czy sprzątanie.

Prace wzbronione to m.in. zadania wymagające nadmiernego wysiłku fizycznego, praca w wymuszonej pozycji ciała, kontakt z niebezpiecznymi substancjami chemicznymi lub czynnikami biologicznymi, obsługa maszyn stwarzających ryzyko wypadkowe czy prace związane z serwowaniem alkoholu. Młodociany nie może wykonywać pracy w porze nocnej ani w godzinach nadliczbowych – ochrona ta ma zapobiegać przeciążeniu i umożliwić regenerację organizmu.

Obowiązek dokształcania i urlopy pracowników młodocianych

Zgodnie z art. 197 k.p. pracownik młodociany jest obowiązany dokształcać się do ukończenia 18 lat. Pracodawca ma obowiązek zwolnić pracownika na czas potrzebny do udziału w zajęciach szkolnych lub teoretycznych zajęciach w ramach przygotowania zawodowego. Czas nauki w wymiarze wynikającym z obowiązkowego programu zajęć szkolnych wlicza się do czasu pracy młodocianego. Niedoświadczony pracownik powinien regularnie uczestniczyć w kursach i szkoleniach, a pracodawca powinien współpracować ze szkołą w zakresie programu nauczania.

Młodocianemu przysługuje szczególny urlop wypoczynkowy. Po 6 miesiącach pracy nabywa prawo do 12 dni urlopu, a po roku – 26 dni roboczych. W roku kalendarzowym, w którym młodociany kończy 18 lat, przysługuje mu 20 dni urlopu wypoczynkowego tylko wtedy, gdy nabył prawo do urlopu jeszcze przed ukończeniem 18 lat, a w pozostałych przypadkach stosuje się ogólne zasady naliczania urlopu jak dla dorosłych pracowników. Urlopu należy udzielić w okresie ferii szkolnych. Jeśli młodociany nie nabył jeszcze prawa do urlopu, pracodawca może go udzielić zaliczkowo. Na wniosek młodocianego będącego uczniem szkoły dla pracujących pracodawca ma obowiązek udzielić mu w okresie ferii szkolnych urlopu bezpłatnego tak, aby łącznie z urlopem wypoczynkowym nie przekroczył on dwóch miesięcy, natomiast w pozostałych przypadkach urlop bezpłatny może być udzielony jedynie na zasadach ogólnych, według uznania pracodawcy. Od wieku oraz stażu pracy młodocianego zależą uprawnienia pracownicze, w szczególności wymiar przysługującego mu urlopu wypoczynkowego.

Jaki jest czas pracy pracowników młodocianych?

Przepisy dotyczące czasu pracy młodocianego są bardziej restrykcyjne niż w przypadku dorosłych. Dobowy wymiar czasu pracy młodocianego poniżej 16 lat wynosi maksymalnie 6 godzin, a w wieku 16–18 lat – 8 godzin. Do czasu pracy wlicza się czas obowiązkowych zajęć szkolnych. W okresie nauki młodociany zatrudniony przy wykonaniu lekkich prac może pracować łącznie najwyżej 12 godzin tygodniowo, a w dniu, w którym uczestniczy w zajęciach szkolnych – maksymalnie 2 godziny. W czasie ferii szkolnych młodociany zatrudniony przy pracach lekkich może pracować maksymalnie 7 godzin na dobę i 35 godzin w tygodniu, przy czym jeżeli nie ukończył 16 lat – jego dobowy czas pracy nie może przekraczać 6 godzin. 

Młodociani nie mogą wykonywać pracy w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej. Pora nocna dla pracowników młodocianych przypada co do zasady między 22:00 a 6:00, a w przypadkach określonych w Kodeksie pracy między 20:00 a 6:00. Przepisy nie uzależniają granic pory nocnej od rodzaju działalności (w tym sektora kultury czy gastronomii). Minimalny nieprzerwany odpoczynek dobowy wynosi 14 godzin. W każdym tygodniu przysługuje im co najmniej 48 godzin nieprzerwanego odpoczynku obejmującego niedzielę.

Czy młodociany pracownik musi pracować w dni wolne od szkoły?

Pracownicy młodociani często łączą naukę z pracą, dlatego powstają wątpliwości dotyczące dni wolnych od nauki. Przepisy nie przewidują automatycznego zwolnienia z pracy w dniach, w których szkoła nie prowadzi zajęć dydaktycznych. Harmonogram pracy ustala pracodawca, uwzględniając limity czasu pracy oraz prawo młodocianego do urlopu. Jeżeli młodociany nie złoży wniosku o urlop wypoczynkowy, obowiązuje go praca zgodnie z ustalonym grafikiem również w dni wolne od zajęć szkolnych (np. podczas przerw świątecznych). Przepisy nie przewidują udzielania mu urlopu w innych terminach wyłącznie na podstawie dowolnego porozumienia stron. W praktyce warto planować godziny pracy tak, aby nie kolidowały z nauką i umożliwiały regenerację. Pomagają w tym narzędzia takie jak grafiki pracy proponowane od inEwi, które pomagają tworzyć zgodne z prawem harmonogramy pracy.

Przerwy i wynagrodzenie pracownika młodocianego

Jeżeli dobowy wymiar pracy młodocianego przekracza 4,5 godziny, pracodawca ma obowiązek zapewnić przerwę trwającą co najmniej 30 minut, wliczaną do czasu pracy. Przerwy w pracy pomagają chronić zdrowie i koncentrację młodych pracowników.

Wynagrodzenie młodocianych zatrudnionych w celu przygotowania zawodowego w formie nauki zawodu wynosi co najmniej 8%, 9% i 10% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia odpowiednio w pierwszym, drugim i trzecim roku nauki, natomiast w okresie przyuczenia do wykonywania określonej pracy – co najmniej 7% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Od 1 grudnia 2025 r. minimalne stawki wynoszą odpowiednio 701,74 zł, 789,45 zł i 877,17 zł brutto. Pracodawca może zapłacić więcej, oferując premie lub dodatki uznaniowe, szczególnie gdy młodociany wykazuje zaangażowanie w pracę i dobre wyniki w nauce.

Obowiązki pracodawcy wobec pracowników młodocianych

Zatrudniając pracownika niepełnoletniego, pracodawca bierze odpowiedzialność za jego rozwój i bezpieczeństwo. Do podstawowych obowiązków należą:

1. Zawarcie odpowiedniej umowy i prowadzenie dokumentacji – umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego powinna być sporządzona na piśmie. Pracodawca prowadzi akta osobowe młodocianego tak samo jak w przypadku dorosłych pracowników.

2. Skierowanie na badania lekarskie i szkolenia BHP – przed dopuszczeniem do pracy młodociany musi przejść wstępne badania lekarskie oraz szkolenie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. W trakcie zatrudnienia wymagane są badania okresowe i kontrolne.

3. Zapewnienie opieki i nadzoru – młodociany powinien pracować pod opieką osoby doświadczonej, która wprowadzi go w obowiązki i zadba o jego bezpieczeństwo oraz właściwe wykonywanie pracy.

4. Dokształcanie i współpraca ze szkołą – pracodawca we współpracy z dyrektorem szkoły ustala program nauki zawodu, liczbę dni praktyk i sposób monitorowania postępów. Jest zobowiązany zwolnić pracownika na czas udziału w zajęciach szkolnych i egzaminach.

5. Ewidencja czasu pracy i grafik – ponieważ limity godzin są restrykcyjne, niezbędne jest prowadzenie dokładnej ewidencji czasu pracy. Elektroniczna ewidencja czasu pracy dostępna w systemie inEwi pozwala rejestrować wejścia i wyjścia pracowników, liczyć przepracowane godziny oraz generować raporty zgodne z przepisami.

Przykłady praktyczne

Przykład 1 - 16‑letni uczeń szkoły branżowej podjął pracę biurową jako część przygotowania zawodowego. W poniedziałki uczestniczy w lekcjach przez 6 godzin, dlatego w tym dniu może pracować maksymalnie 2 godziny. Pracodawca planuje jego grafik na popołudnie, rezerwując też 30‑minutową przerwę, gdyby łączny czas aktywności przekroczył 4,5 godziny. W pozostałych dniach tygodnia, gdy nie ma zajęć szkolnych, jako 16-latek może pracować do 8 godzin na dobę, z zachowaniem pozostałych ograniczeń czasu pracy.

Przykład 2 - 17-letni pracownik młodociany jest zatrudniony w kawiarni na podstawie umowy o pracę przy pracach lekkich(sprzątanie, przygotowywanie napojów bezalkoholowych). W okresie letnich wakacji, zgodnie z przepisami o czasie pracy młodocianych, może pracować 7 godzin na dobę i 35 godzin w tygodniu.

Pracownik młodociany w Kodeksie pracy - podsumowanie

Podsumowując, zatrudnienie pracownika młodocianego wiąże się z wieloma obowiązkami, ale może być korzystne zarówno dla młodego pracownika, jak i dla przedsiębiorcy. Pracownik młodociany to osoba w wieku 15–18 lat, zatrudniona na podstawie umowy o pracę, która ma obowiązek kontynuować naukę do ukończenia 18. roku życia. Młodocianego można zatrudnić w celu przygotowania zawodowego (nauka zawodu lub przyuczenie) albo przy pracach lekkich, przy czym może wykonywać wyłącznie prace nieujęte w wykazie prac wzbronionych młodocianym albo te, które wykaz dopuszcza na szczególnych warunkach, a jego czas pracy podlega ścisłym limitom: co do zasady do 6 godzin na dobę (poniżej 16 lat) lub 8 godzin (po ukończeniu 16 lat), z ograniczeniami w okresie zajęć szkolnych oraz zakazem pracy w nocy i w godzinach nadliczbowych. Do czasu pracy wlicza się zajęcia szkolne, a przerwa 30‑minutowa obowiązuje po 4,5 godzinach pracy.

Pracodawca musi zapewnić młodocianemu opiekę i nadzór, skierować go na badania lekarskie, zadbać o szkolenia BHP i współpracę ze szkołą. Wynagrodzenie młodocianych uczniów jest procentem przeciętnego wynagrodzenia i od 1 grudnia 2025 r. wynosi co najmniej 701,74 zł w pierwszym roku nauki. Warto korzystać z nowoczesnych narzędzi do ewidencji czasu pracy, takich jak rozwiązania oferowane przez inEwi, aby uniknąć naruszeń prawa i zaplanować harmonogram zgodnie z wymogami.