Skarga pauliańska - sposób na odzyskanie należności

Skarga pauliańska to instrument ochrony wierzyciela, dzięki któremu można uznać czynności prawne dłużnika za bezskuteczne wobec wierzyciela, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli przenosząc majątek na osobę trzecią. Już we wstępie przedsiębiorca powinien wiedzieć, że to narzędzie pozwala odwrócić „pozorne" darowizny czy sprzedaż i zaspokoić wierzytelność z majątku, który został wyprowadzony z firmy.

Najważniejsze informacje

1. Skarga pauliańska to powództwo o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika, która spowodowała jego niewypłacalność lub jej pogłębienie.

2. Przy czynnościach nieodpłatnych (np. darowiźnie) wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną bez potrzeby wykazywania wiedzy osoby trzeciej o pokrzywdzeniu.

3. Przy osobach bliskich i stałych relacjach gospodarczych domniemywa się wiedzę o pokrzywdzeniu, a przy darowiźnie nie trzeba jej udowadniać.

4. Skargę wnosi się w formie pozwu w terminie 5 lat od dokonania czynności, a po wyroku wierzyciel może zaspokoić się z przekazanego majątku.

Podstawa prawna i przesłanki skargi pauliańskiej

Skarga pauliańska wywodzi się z prawa rzymskiego, jednak obecnie jej zasady określają przepisy Kodeksu cywilnego (art. 527–534). Zgodnie z art. 527 KC wierzyciel może domagać się uznania za bezskuteczną wobec siebie czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia, a osoba trzecia wiedziała o tym lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Za czynność prawną dłużnika dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli uważa się taką, która doprowadziła do niewypłacalności albo zwiększyła stopień jego niewypłacalności w porównaniu ze stanem sprzed jej dokonania. W przypadku gdy korzyść uzyskała osoba pozostająca z dłużnikiem w bliskim stosunku, ustawa wprowadza domniemanie, że wiedziała ona o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli po stronie dłużnika. Podobne domniemanie dotyczy przedsiębiorcy pozostającego z dłużnikiem w stałych relacjach gospodarczych. Część przesłanek jest objęta domniemaniami (np. art. 527 §3–4 i art. 529 k.c.), a przy korzyści bezpłatnej nie trzeba wykazywać wiedzy osoby trzeciej .

Do wytoczenia skargi wystarczy istnienie wierzytelności wobec dłużnika, niezależnie od jej wymagalności i bez konieczności posiadania tytułu egzekucyjnego. Skarga może dotyczyć zarówno czynności odpłatnych (sprzedaży), jak i bezpłatnych (darowizny). Przy darowiźnie obciążonej hipoteką sąd nie analizuje, czy wierzyciel mógłby z niej realnie prowadzić egzekucję – wystarczy wykazać, że transakcja zwiększyła niewypłacalność dłużnika. Uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 marca 2025 r. zakończyła spór co do znaczenia obciążonej nieruchomości: ocenie podlega wyłącznie pogorszenie bilansu majątku, a nie możliwy poziom zaspokojenia.

Domniemania prawne a bezskuteczność czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli

Praktyka pokazuje, że często trudno udowodnić, iż osoba trzecia wiedziała o zamiarze pokrzywdzenia wierzycieli. Kodeks wprowadza jednak domniemania prawne. Jeśli korzyść uzyskała osoba bliska (małżonek, rodzeństwo, dzieci) lub partner gospodarczy, domniemywa się, że działała ze świadomością pokrzywdzenia. W przypadku darowizn (art. 528 KC) wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną nawet wtedy, gdy osoba trzecia nie miała takiej świadomości. Z kolei art. 529 KC wprowadza domniemanie, że dłużnik działał świadomie, jeżeli w chwili popisania umowy darowizny był niewypłacalny lub stał się niewypłacalny z jej powodu.

Jeśli dłużnik przewiduje, że wkrótce powstaną nowe zobowiązania, a mimo to wyprowadza majątek, skarga może przysługiwać również przyszłym wierzycielom. Art. 530 KC zastrzega, że przy czynnościach odpłatnych wierzyciel musi wtedy udowodnić, iż osoba trzecia wiedziała o zamiarze pokrzywdzenia.

Postępowanie i skutki skargi pauliańskiej

Po przygotowaniu dowodów wierzyciel składa pozew do sądu powszechnego. Wartość przedmiotu sporu co do zasady odpowiada wysokości dochodzonej wierzytelności wierzyciela, z zastrzeżeniem że zakres zaspokojenia ogranicza wartość korzyści uzyskanej przez osobę trzecią. Uprawnienie do wytoczenia skargi wygasa z upływem 5 lat od dnia dokonania czynności (termin zawity). W 2023 r. zmieniono opłaty sądowe – opłata za skargę może wynosić 1 000 zł (przy spełnieniu warunków z art. 13f), w innych przypadkach opłatę ustala się na zasadach ogólnych.

Po uwzględnieniu skargi wierzyciel może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej zaspokoić się z przedmiotów majątkowych, które wskutek zaskarżonej czynności wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły.Jeśli rzecz przeszła na kolejną osobę, wierzyciel może pozwać również tego nabywcę, jeżeli wiedział o okolicznościach lub nabył rzecz nieodpłatnie. Osoba trzecia może natomiast uwolnić się od odpowiedzialności, zaspokajając wierzyciela lub wskazując inne składniki majątkowe dłużnika wystarczające do zaspokojenia długu.

Praktyczne przykłady zastosowania skargi pauliańskiej

• Przeniesienie nieruchomości między małżonkami. Przedsiębiorca prowadzący firmę budowlaną zalegał 300 000 zł wobec dostawcy. Kilka miesięcy po powstaniu zobowiązania zawarł z żoną umowę darowizny nieruchomości. Po wytoczeniu skargi sąd uznał darowiznę za bezskuteczną, mimo że nieruchomość była obciążona hipoteką. Na podstawie uchwały SN z 2025 r. decydujące znaczenie miało to, że darowizna powiększyła niewypłacalność dłużnika, a małżonka jako osoba bliska domniemanie wiedziała o pokrzywdzeniu wierzycieli.
• Podział majątku wspólnego po rozwodzie. W innym przypadku przedsiębiorca przekazał większą część majątku żonie w ramach umownego podziału majątku małżeńskiego, zostawiając sobie wyłącznie przedmiot niskiej wartości. Sąd, powołując się na art. 527 KC, uznał bezskuteczność czynności prawnej dłużnika za działanie z pokrzywdzeniem wierzycieli. W efekcie wierzyciel mógł dochodzić zapłaty z odzyskanej nieruchomości.
• Umowa leasingu utrudniająca egzekucję. Zdarza się, że dłużnik czynności prawnej zawiera długoterminową umowę leasingu lub najmu, która wyłącza możliwość sprzedaży pojazdu lub sprzętu. Skarga pauliańska ma zastosowanie tylko wtedy, gdy wskutek czynności prawnej osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową kosztem składnika mienia dłużnika, co w przypadku leasingu wymaga odrębnej, konkretnej analizy.
• Interwencja ZUS. Skarga pauliańska nie służy wyłącznie prywatnym wierzycielom. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może skierować pozew, gdy płatnik składek dokonuje darowizny majątku, by uniknąć zapłaty zaległych składek. Orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdziło, że ZUS może skorzystać z tej instytucji w stosunku do czynności cywilnoprawnych.

Pomimo licznych spraw, statystyki pokazują, że sukces skargi pauliańskiej nie jest oczywisty. Według analiz kancelarii prawnych średni odsetek pozytywnych wyroków utrzymuje się na poziomie około 20 %. Warto więc odpowiednio przygotować się do procesu, gromadzić dowody i korzystać z profesjonalnego wsparcia.

Jak przygotować się do skargi pauliańskiej – praktyczne wskazówki dla przedsiębiorcy

• Zadbaj o dokumenty – gromadź faktury, umowy, wezwania do zapłaty, protokoły odbioru oraz wszelką korespondencję z dłużnikiem. Udokumentowana wierzytelność jest podstawą skargi.
• Sprawdź majątek dłużnika – przed wniesieniem pozwu warto ustalić, co pozostało w majątku dłużnika. Profesjonalne biura windykacyjne oraz komornik mogą w tym pomóc.
• Analizuj transakcje – oceń, czy dłużnik przeniósł wartościowe przedmioty majątkowe na bliskich; zwróć uwagę na darowizny, podziały majątku i leasing.
• Wykorzystuj nowoczesne narzędzia – ewidencja czasu pracy i zarządzanie grafikami pracy w systemach do obsługi kadr ułatwiają udokumentowanie relacji gospodarczych i pomagają wykazać, że współpraca z dłużnikiem była rzeczywista. Regularnie monitorując obieg dokumentów i czasu pracy, zwiększasz szansę na wykazanie świadomości osoby trzeciej i należytą staranność po swojej stronie.
• Pamiętaj o terminie – nie czekaj z pozwem, po upływie 5 lat z art. 534 k.c. uprawnienie do żądania ubezskutecznienia wygasa, a powództwo podlega oddaleniu.

Najważniejsze zmiany dotyczące skargi pauliańskiej i orzecznictwo ostatnich lat

• Nowelizacja opłat sądowych (2023 r.) – wprowadziła limit 1 000 zł dla skargi pauliańskiej, gdy spełnione są przesłanki z art. 13f (wierzytelność została stwierdzona wyrokiem, ugodą lub innym tytułem). Ma to zachęcić wierzycieli do korzystania z instytucji i zmniejsza barierę kosztową.
• Uchwała SN z 14 czerwca 2023 r. (III CZP 84/22) – uznała, że ogłoszenie upadłości dłużnika nie pozbawia pojedynczych wierzycieli prawa do wytoczenia skargi. To rewolucyjna zmiana, która pozwala dochodzić roszczeń, nawet gdy majątkiem dysponuje syndyk.
• Uchwała SN z 19 marca 2025 r. (III CZP 9/24) – wprowadziła istotne kryterium: sąd nie bada, czy wierzyciel mógłby zaspokoić się z obciążonej hipotecznie nieruchomości; wystarczy, że transakcja zwiększyła niewypłacalność dłużnika. Dzięki temu wierzyciele nie muszą udowadniać, że hipoteka zostawia wolną wartość, aby skarga została uwzględniona.

Podsumowanie

Skarga pauliańska pozostaje jednym z najskuteczniejszych narzędzi do ochrony wierzycieli przed nieuczciwymi dłużnikami. Pozwala odwrócić darowizny, sprzedaż czy podziały majątku dokonane z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli, nawet jeśli majątek dłużnika formalnie nie należy już do niego. Wymaga jednak spełnienia konkretnych przesłanek: istniejącej wierzytelności, pokrzywdzenia, świadomości dłużnika i wiedzy osoby trzeciej. Domniemania prawne oraz najnowsze uchwały Sądu Najwyższego ułatwiają wierzycielom dochodzenie roszczeń, a obniżenie opłat sądowych czyni to rozwiązanie bardziej dostępne. Dla przedsiębiorców kluczowa jest szybka reakcja, staranna dokumentacja i analiza transakcji.