Warunki pracy chronionej – jak przygotować swoją firmę?

Przedsiębiorcy, którzy planują zatrudnić osoby z umiarkowanym lub znacznym stopniem niepełnosprawności, muszą dostosować warunki pracy do potrzeb tej grupy. W polskim prawie warunki pracy chronionej oznaczają szczególny reżim organizacyjny, techniczny i medyczny, zapewniający osobom z niepełnosprawnościami bezpieczne środowisko pracy. Taka opieka nie wyklucza jednak zatrudnienia tych osób u firm bez statusu zakładu pracy chronionej – kluczowe jest właściwe przystosowanie stanowiska lub praca zdalna.

Najważniejsze informacje

1. Osoby z umiarkowanym lub znacznym stopniem niepełnosprawności mogą pracować zarówno w zakładzie pracy chronionej, jak i u „zwykłego” pracodawcy, jeśli stanowisko jest dostosowane (także przy pracy zdalnej).

2. Status zakładu pracy chronionej uzyskuje pracodawca działający co najmniej 12 miesięcy, zatrudniający nie mniej niż 25 pracowników i utrzymujący wskaźnik 50 % zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami (w tym 20 % osób ze stopniem umiarkowanym lub znacznym) oraz zapewniający rehabilitację, opiekę medyczną i odpowiednią infrastrukturę.

3. Dla pracowników ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności czas pracy co do zasady nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo, a praca w nocy i w nadgodzinach jest zakazana, z wyjątkiem osób przy pilnowaniu oraz tych, którzy na wniosek uzyskali zgodę lekarza.

4. Dodatkowy urlop i turnus rehabilitacyjny mają wspólny limit 21 dni roboczych rocznie, natomiast zwolnienia na badania i zabiegi nie wliczają się do tego limitu.

5. Pracodawcy zatrudniający osoby z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności mogą otrzymać z PFRON dofinansowanie do wynagrodzeń.

Czym są warunki pracy chronionej?

Pojęcie „warunków pracy chronionej” występuje jako określenie warunków, w których niektóre osoby z niepełnosprawnością mogą wykonywać pracę, a jego treść w praktyce wynika z wymogów stawianych zakładom pracy chronionej oraz z ogólnych przepisów BHP i regulacji dotyczących organizacji pracy, w tym pracy zdalnej. Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych określa trzy stopnie niepełnosprawności: znaczny, umiarkowany i lekki. Umiarkowany stopień niepełnosprawności oznacza, że osoba z naruszoną sprawnością organizmu jest niezdolna do pracy albo zdolna do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymaga czasowej lub częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych. Jednocześnie art. 4 ustawy wyraźnie stwierdza, że zaliczenie do stopnia umiarkowanego lub znacznego nie wyklucza zatrudnienia w firmie, która nie posiada statusu zakładu pracy chronionej, jeżeli pracodawca przystosuje stanowisko pracy do potrzeb pracownika lub umożliwi pracę zdalną. Spełnienie warunku przystosowania stanowiska pracy do potrzeb osoby z niepełnosprawnością podlega kontroli Państwowej Inspekcji Pracy na podstawie art. 4 ust. 6 ustawy o rehabilitacji, natomiast organizacja pracy zdalnej jest oceniana w świetle ogólnych przepisów Kodeksu pracy, a nie szczególnej regulacji tego przepisu.

Zakład pracy chronionej (ZPCh) to pracodawca, który spełnia ustawowe wymogi dotyczące zatrudniania i rehabilitacji osób z niepełnosprawnościami. O status pracodawcy prowadzącego zakład pracy chronionej może ubiegać się podmiot prowadzący działalność gospodarczą co najmniej 12 miesięcy, zatrudniający nie mniej niż 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy, który przez okres co najmniej 6 miesięcy osiąga wymagane wskaźniki zatrudnienia osób niepełnosprawnych. W szczególności wskaźnik ten powinien wynosić co najmniej 50% ogółu zatrudnionych, w tym co najmniej 20% osób zaliczonych do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, albo alternatywnie co najmniej 30% zatrudnionych powinny stanowić osoby niewidome, psychicznie chore lub z niepełnosprawnością intelektualną zaliczone do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Alternatywnie co najmniej 30% zatrudnionych mogą stanowić osoby niewidome, psychicznie chore albo upośledzone umysłowo zaliczone do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Zakład musi także zapewnić przystosowanie pomieszczeń i stanowisk pracy, pomieszczeń higieniczno‑sanitarnych i ciągów komunikacyjnych do potrzeb osób niepełnosprawnych oraz zapewnić doraźną i specjalistyczną opiekę medyczną, poradnictwo i usługi rehabilitacyjne. Dopiero spełnienie tych warunków oraz złożenie wniosku do wojewody pozwala uzyskać decyzję administracyjną o nadaniu statusu ZPCh.

Praca w warunkach chronionych a zwykłe zatrudnienie

Osoba z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności może pracować zarówno w warunkach pracy chronionej, jak i u pracodawcy niezapewniającego takich warunków, jeżeli pracodawca odpowiednio przystosuje stanowisko pracy do jej potrzeb lub umożliwi wykonywanie pracy zdalnej. Pracownik może zostać zatrudniony w firmie, która nie posiada statusu ZPCh, jeśli pracodawca odpowiednio dostosuje stanowisko pracy (np. montując biurko o regulowanej wysokości, dostosowując oświetlenie, instalując podjazdy) albo umożliwi pracę zdalną. W praktyce wielu przedsiębiorców decyduje się na takie rozwiązania, wykorzystując nowoczesne narzędzia, aby zapewnić bezpieczne środowisko pracy.

Jak uzyskać status zakładu pracy chronionej?

Uzyskanie statusu ZPCh jest złożonym procesem administracyjnym. Pracodawca musi spełnić wymogi dotyczące stażu działalności (minimum 12 miesięcy), liczby zatrudnionych oraz wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Przed złożeniem wniosku prowadzony jest audyt obiektu przez Państwową Inspekcję Pracy, która weryfikuje dostosowanie stanowisk pracy, pomieszczeń sanitarnych i ciągów komunikacyjnych do potrzeb osób niepełnosprawnych. Wymagane jest również zapewnienie rehabilitacji, specjalistycznej opieki medycznej i poradnictwa.

Po uzyskaniu statusu zakład pracy chronionej ma dodatkowe obowiązki. Musi prowadzić zakładowy fundusz rehabilitacji osób niepełnosprawnych (ZFRON) i przeznaczać z niego co najmniej 15% środków na indywidualne programy rehabilitacji oraz co najmniej 10% na pomoc indywidualną dla niepełnosprawnych pracowników oraz byłych niepracujących niepełnosprawnych pracowników zakładu. ZPCh ma też prawo korzystać ze zwolnień podatkowych (m.in. z podatku od nieruchomości czy opłat lokalnych) oraz ze wsparcia PFRON w postaci zwrotu kosztów dostosowania obiektów i dofinansowania kredytów.

Przykład praktyczny - Wyobraźmy sobie firmę produkcyjną, która zatrudnia 30 pracowników, z czego 16 osób to osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności. Przedsiębiorca chce uzyskać status zakładu pracy chronionej. W pierwszym kroku ocenia, że musi zwiększyć wskaźnik zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami. Zatrudnia więc dodatkowe osoby z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, doprowadzając wskaźniki do poziomu wymaganego ustawą i utrzymując je przez co najmniej 6 miesięcy. Równolegle modernizuje hale produkcyjne: instaluje podjazdy, poprawia oświetlenie, wprowadza oznakowanie dla osób niewidomych oraz tworzy gabinet pielęgniarki, aby zapewnić doraźną opiekę medyczną, spełniając tym samym wymogi dotyczące dostosowania obiektów i zapewnienia opieki. Po upływie wymaganego 6-miesięcznego okresu utrzymywania wskaźników oraz po pozytywnej kontroli Państwowej Inspekcji Pracy składa wniosek do wojewody, który w drodze decyzji administracyjnej nadaje przedsiębiorstwu status ZPCh. Od tego momentu firma może korzystać z dofinansowań PFRON i zwolnień podatkowych, a zatrudnieni pracownicy otrzymują pełne wsparcie w ramach rehabilitacji zawodowej.

Przywileje pracowników w warunkach chronionych

Zatrudnienie osoby niepełnosprawnej wiąże się z określonymi obowiązkami dla pracodawcy, ale także z realnymi korzyściami – zarówno społecznymi, jak i biznesowymi. Najważniejsze przywileje pracowników z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności obejmują:

1. Skrócony czas pracy – zgodnie z art. 15 ustawy, czas pracy takiej osoby nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo. Zakaz obejmuje pracę w godzinach nadliczbowych i w nocy. Wyjątki dopuszczalne są jedynie dla osób zatrudnionych przy pilnowaniu lub na wniosek pracownika za zgodą lekarza.

2. Dodatkowa przerwa 15 minut – art. 17 ustawy gwarantuje osobie niepełnosprawnej prawo do dodatkowej przerwy w pracy na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek. Czas tej przerwy (15 minut) wlicza się do czasu pracy.

3. Dodatkowy urlop i zwolnienia od pracy – pracownik z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności (podobnie jak ze znacznym) ma prawo do 10 dodatkowych dni urlopu wypoczynkowego w roku kalendarzowym, przy czym prawo to nabywa po przepracowaniu roku od dnia zaliczenia go do umiarkowanego lub znacznego stopnia niepełnosprawności, niezależnie od daty przedstawienia orzeczenia pracodawcy. W jednym roku kalendarzowym łączny wymiar urlopu oraz zwolnienia od pracy z zachowaniem wynagrodzenia w celu udziału w turnusie rehabilitacyjnym nie może jednak przekroczyć 21 dni roboczych. Niezależnie od tego pracownik ma prawo do zwolnień od pracy na badania specjalistyczne, zabiegi lecznicze i usprawniające oraz w celu uzyskania lub naprawy zaopatrzenia ortopedycznego, jeżeli nie mogą być wykonane poza godzinami pracy – przy czym zwolnienia te są udzielane na czas faktycznie potrzebny i nie są objęte rocznym limitem liczby dni.

4. Nieobniżanie wynagrodzenia – skrócone normy czasu pracy nie mogą obniżać wynagrodzenia osoby niepełnosprawnej wypłacanego w stałej miesięcznej wysokości. Godzinowe stawki wynagrodzenia muszą zostać odpowiednio podwyższone tak, aby miesięczne wynagrodzenie pozostało niezmienione.

5. Ochrona przed dyskryminacją i wsparcie PIP – pracodawca ma obowiązek równego traktowania wszystkich pracowników, a PIP kontroluje przystosowanie stanowiska i egzekwuje przestrzeganie przepisów.

Korzyści i obowiązki pracodawcy

Zatrudnianie osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności to nie tylko wypełnienie misji społecznej, ale również konkretne korzyści finansowe. Pracodawca może otrzymać miesięczne dofinansowanie z PFRON – od lipca 2024 r. jest to 1 550 zł na pracownika z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, a w przypadku określonych schorzeń, takich jak choroba psychiczna, epilepsja czy upośledzenie umysłowe, kwota ta wzrasta o 1 035 zł, dając łącznie 2 585 zł. Dofinansowanie jest proporcjonalne do wymiaru etatu i może wynieść do 75 % kosztów płacy w przypadku przedsiębiorstwa komercyjnego.

Zakłady pracy chronionej mogą korzystać ze zwolnień z niektórych podatków lokalnych (w szczególności z podatku od nieruchomości, rolnego i leśnego) oraz z wybranych opłat. Zwolnienia te nie obejmują opłaty skarbowej ani podatków dochodowych w tym CIT, który jest należny na zasadach ogólnych. Na korzyści finansowe nakładają się jednak obowiązki: przygotowanie stanowisk i infrastruktury, zapewnienie opieki medycznej, prowadzenie funduszu rehabilitacji oraz dostosowanie systemów kadrowych do krótszego czasu pracy i dodatkowych przerw. W tym zakresie szczególnie pomocne są narzędzia zaproponowane od inEwi - grafik pracy, który pozwala planować zmiany z uwzględnieniem indywidualnych norm czasu pracy i odpoczynków, a także przygotować poprawne rozliczenia dla działu kadr i płac oraz ewidencja czasu pracy, która automatycznie zlicza godziny pracy, nadgodziny oraz nieobecności zgodnie z obowiązującymi przepisami, dzięki czemu pracodawca może skupić się na biznesie, zamiast na ręcznym pilnowaniu formalności.

Podsumowanie

Warunki pracy chronionej są niezbędne, aby zapewnić osobom z umiarkowanym i znacznym stopniem niepełnosprawności bezpieczne miejsce pracy i możliwość rozwoju zawodowego. Prawo jasno określa skrócony czas pracy, obowiązek dodatkowych przerw i urlopów oraz zakaz pracy w porze nocnej i w nadgodzinach. Pracodawcy, którzy spełniają wysokie wymogi infrastrukturalne i zatrudniają odpowiedni odsetek pracowników niepełnosprawnych, mogą uzyskać status zakładu pracy chronionej i korzystać ze znacznych ulg finansowych i dofinansowań. Dostosowanie stanowisk pracy oraz wykorzystanie narzędzi do ewidencji czasu pracy ułatwia zarówno przestrzeganie przepisów, jak i tworzenie przyjaznego, inkluzywnego środowiska pracy.