Ochrona własności intelektualnej w firmie

Ochrona własności intelektualnej w firmie polega na rozpoznaniu wartościowych dóbr niematerialnych, ustaleniu, komu przysługują prawa, dobraniu właściwego sposobu ochrony oraz reagowaniu na naruszenia. Obejmuje między innymi prawa autorskie, prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej i tajemnicę przedsiębiorstwa. Ten przewodnik jest przeznaczony dla przedsiębiorców, pracodawców, osób zarządzających, twórców oraz zespołów odpowiedzialnych za marketing, produkt i rozwój technologii. Wyjaśnia, co można chronić, kiedy potrzebna jest rejestracja, jak długo trwa ochrona oraz jakie postanowienia powinny znaleźć się w umowach. Własność intelektualna może obejmować markę, oprogramowanie, treści, projekty produktów, dokumentację, wynalazki, bazy danych i know-how. Jej uporządkowanie ogranicza ryzyko sporów, ułatwia komercjalizację rezultatów pracy i pomaga budować przewagę konkurencyjną.

Najważniejsze informacje

1. Prawa autorskie powstają bez rejestracji, gdy zostanie stworzony utwór spełniający ustawowe przesłanki ochrony.
2. Sam pomysł, metoda lub ogólna koncepcja nie są przedmiotem prawa autorskiego. Ochronie może podlegać ich twórczy sposób wyrażenia.
3. Patent w Polsce może obowiązywać przez 20 lat od daty dokonania zgłoszenia wynalazku.
4. Prawo ochronne na wzór użytkowy może trwać 10 lat od daty zgłoszenia.
5. Prawo z rejestracji wzoru przemysłowego może obowiązywać maksymalnie przez 25 lat.
6. Niezarejestrowany unijny wzór przemysłowy spełniający wymagania ochrony może być chroniony przez 3 lata od pierwszego publicznego udostępnienia wzoru w Unii.
7. Prawo ochronne na znak towarowy udzielane jest na 10 lat i może być przedłużane na kolejne okresy.
8. Przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności.
9. Zapłata za fakturę nie powoduje automatycznego przeniesienia praw autorskich.
10. Tajemnica przedsiębiorstwa wymaga podjęcia przy zachowaniu należytej staranności działań służących utrzymaniu informacji w poufności.

Czym jest własność intelektualna i co obejmuje?

Własność intelektualna to zbiorcze określenie praw odnoszących się do rezultatów działalności twórczej, technicznej, naukowej i gospodarczej. Przedmiotem ochrony są dobra niematerialne, czyli wartości, które nie muszą występować w jednej materialnej postaci. Do praw własności intelektualnej zalicza się przede wszystkim:

Własność intelektualna dzieli się przede wszystkim na prawa autorskie i prawa własności przemysłowej, ale praktyczna ochrona firmy obejmuje również tajemnicę przedsiębiorstwa, bazy danych oraz zasady zwalczania nieuczciwej konkurencji.

Dlaczego warto chronić własność intelektualną w firmie?

Dobra niematerialne mogą stanowić istotną część wartości przedsiębiorstwa. Rozpoznawalna nazwa, autorski system informatyczny, dokumentacja technologiczna, projekt opakowania lub baza klientów mogą wpływać na pozycję rynkową równie silnie jak majątek rzeczowy.

Ochrona własności intelektualnej:

• pozwala ograniczyć korzystanie z określonego dobra przez osoby nieuprawnione,
• ułatwia udzielanie licencji i pobieranie opłaty licencyjnej,
• zwiększa bezpieczeństwo współpracy z pracownikami, wykonawcami i kontrahentami,
• wspiera innowacyjność i przemysłowe stosowanie nowych rozwiązań,
• pomaga chronić markę przed podszywaniem się pod nią,
• zmniejsza ryzyko wykorzystania cudzych praw,
• może zwiększać konkurencyjność i wartość przedsiębiorstwa,
• ułatwia dochodzenie roszczeń w postępowaniu sądowym.

Ochrona praw własności intelektualnej wspiera także zwalczanie nieuczciwej konkurencji. W zależności od okoliczności bezprawne kopiowanie produktów, oznaczeń lub materiałów może naruszać zarówno prawa wyłączne, jak i przepisy ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Jak działają prawa autorskie w firmie?

Prawo autorskie chroni każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci. Utwór nie musi być ukończony, opublikowany ani oznaczony specjalną notą.

Ochrona praw autorskich powstaje z chwilą ustalenia utworu i nie wymaga zgłoszenia w Urzędzie Patentowym ani innym rejestrze.

Co może być przedmiotem prawa autorskiego?

Przedmiotem prawa autorskiego mogą być między innymi:

• teksty i artykuły,
• fotografie, grafiki i ilustracje,
• filmy, nagrania i materiały szkoleniowe,
• projekty stron internetowych,
• programy komputerowe,
• dokumentacja techniczna,
• prezentacje i materiały reklamowe,
• utwory architektoniczne i wzornicze,
• twórczy dobór lub układ zawartości baz danych.

Nie każda treść wytworzona w działalności gospodarczej jest utworem. Ochrona zależy od występowania twórczego i indywidualnego charakteru. Idee, odkrycia, procedury, metody i zasady działania nie są objęte prawem autorskim jako takie.

Sam pomysł nie jest chroniony prawem autorskim, lecz ochronie może podlegać jego twórcza, indywidualna i ustalona forma.

Osobiste i majątkowe prawa autorskie

Prawa autorskie dzielą się na osobiste oraz majątkowe.

Osobiste prawa autorskie chronią więź twórcy z utworem. Co do zasady obejmują między innymi prawo do:

• autorstwa utworu,
• oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo udostępnienia go anonimowo,
• nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
• decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
• nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Szczególne zasady dotyczą programów komputerowych. W ich przypadku twórcy nie przysługują na zasadach dotyczących autorskich praw osobistych uprawnienia do nienaruszalności treści i formy programu oraz jego rzetelnego wykorzystania, decydowania o jego pierwszym udostępnieniu publiczności ani nadzoru nad sposobem korzystania z programu. Zachowane pozostają natomiast prawa dotyczące autorstwa programu oraz oznaczenia go nazwiskiem lub pseudonimem twórcy albo udostępnienia go anonimowo.

Osobiste prawa autorskie nie są ograniczone w czasie i nie można się ich zrzec ani ich zbyć.

Autorskie prawa majątkowe pozwalają korzystać z utworu, rozporządzać nim na określonych polach eksploatacji oraz pobierać wynagrodzenie. Mogą zostać przeniesione albo objęte umową licencyjną.

Umowa przenosząca autorskie prawa majątkowe musi wskazywać pola eksploatacji i zostać zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności.

Samo dostarczenie utworu, przekazanie plików źródłowych lub opłacenie faktury nie oznacza automatycznego przeniesienia praw. Jeżeli umowa nie określa charakteru współpracy dostatecznie jasno, jej treść interpretuje się z uwzględnieniem zgodnego zamiaru stron, celu umowy i przepisów ustawy.

Co do zasady autorskie prawa majątkowe wygasają po 70 latach, liczonych według reguł zależnych między innymi od tego, czy twórca jest znany, czy utwór ma kilku współtwórców oraz kiedy nastąpiło pierwsze rozpowszechnienie.

Utwory pracownicze

Pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy z chwilą jego przyjęcia, w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron, chyba że ustawa lub umowa o pracę stanowią inaczej.

Utwór uważa się za przyjęty bez zastrzeżeń, gdy pracodawca w ciągu sześciu miesięcy od jego dostarczenia nie zawiadomi twórcy o nieprzyjęciu utworu ani o uzależnieniu jego przyjęcia od dokonania określonych zmian w wyznaczonym w tym celu odpowiednim terminie. Strony mogą ustalić inny termin.

W przypadku utworu przeznaczonego w umowie o pracę do rozpowszechnienia, brak przystąpienia przez pracodawcę do jego rozpowszechniania w ciągu dwóch lat od przyjęcia umożliwia twórcy wyznaczenie pracodawcy na piśmie odpowiedniego terminu na rozpowszechnienie utworu. Strony mogą ustalić inny termin na przystąpienie do rozpowszechniania.

Bezskuteczny upływ terminu wyznaczonego przez twórcę powoduje powrót do niego praw uzyskanych przez pracodawcę wraz z własnością przedmiotu, na którym utwór utrwalono, chyba że umowa stanowi inaczej.

Zasada dotycząca utworów pracowniczych nie powinna być automatycznie stosowana do umów zlecenia, umów o dzieło ani współpracy B2B. W takich relacjach przeniesienie praw wymaga odpowiednich postanowień umownych.

Warto dokumentować:

• zakres obowiązków pracownika,
• datę dostarczenia utworu,
• sposób jego przyjęcia,
• autorstwo utworu,
• pola eksploatacji,
• zakres praw nabywanych przez firmę,
• wynagrodzenie lub zasady jego ustalenia.

Szczegółowe zasady dotyczące praw do wynalazku stworzonego w związku z pracą zależą od rodzaju rozwiązania, podstawy współpracy i okoliczności jego powstania.

Programy komputerowe i bazy danych

Programy komputerowe podlegają ochronie na szczególnych zasadach. Ochrona obejmuje wszystkie formy wyrażenia programu, ale nie obejmuje idei i zasad będących podstawą jego elementów, w tym interfejsów.

W przypadku programu komputerowego stworzonego przez pracownika w ramach wykonywania obowiązków ze stosunku pracy autorskie prawa majątkowe przysługują pracodawcy, o ile umowa nie stanowi inaczej.

Bazy danych mogą korzystać z dwóch niezależnych reżimów ochrony:

• prawa autorskiego, jeżeli dobór, układ lub zestawienie zawartości ma twórczy charakter,
• prawa szczególnego producenta bazy, jeżeli jej sporządzenie, weryfikacja lub prezentacja wymagały istotnego nakładu inwestycyjnego.

Ochrona baz danych nie oznacza automatycznego uzyskania praw do wszystkich materiałów zgromadzonych w bazie. Poszczególne elementy mogą należeć do innych podmiotów albo podlegać odrębnym ograniczeniom.

Co obejmują prawa własności przemysłowej?

Własność przemysłowa obejmuje między innymi wynalazki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe, oznaczenia geograficzne i topografie układów scalonych.

W przypadku większości tych dóbr prawa wyłączne powstają po przeprowadzeniu odpowiedniej procedury. W Polsce właściwą instytucją jest przede wszystkim Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej. Ochronę można również uzyskiwać w procedurach europejskich, unijnych lub międzynarodowych.

Wyjątkiem od zasady rejestracji może być niezarejestrowany unijny wzór przemysłowy. Jego ochrona powstaje po spełnieniu warunków określonych w prawie unijnym, bez dokonywania zgłoszenia.

Patent i wzór użytkowy

Patent może zostać udzielony na wynalazek, który:

• jest nowy,
• ma poziom wynalazczy,
• nadaje się do przemysłowego stosowania.

Nie każde rozwiązanie techniczne może zostać opatentowane. Ustawa określa zarówno rozwiązania, których nie uważa się za wynalazki, jak i wyłączenia zdolności patentowej. Dotyczy to między innymi określonych sposobów leczenia ludzi lub zwierząt metodami chirurgicznymi albo terapeutycznymi oraz metod diagnostycznych stosowanych na ludziach lub zwierzętach.

Patent udzielony w Polsce może obowiązywać przez 20 lat od daty dokonania zgłoszenia wynalazku, pod warunkiem wnoszenia wymaganych opłat.

Publiczne ujawnienie rozwiązania przed dokonaniem zgłoszenia może pozbawić je cechy nowości. Z tego względu przed prezentacją, publikacją albo rozmowami z inwestorem warto ustalić strategię zgłoszenia oraz zawrzeć odpowiednią umowę o zachowaniu poufności.

Wzorem użytkowym jest nowe i nadające się do przemysłowego zastosowania rozwiązanie o charakterze technicznym, dotyczące kształtu lub budowy przedmiotu o trwałej postaci albo przedmiotu składającego się ze związanych ze sobą funkcjonalnie części o trwałej postaci.

Prawo ochronne na wzór użytkowy może trwać 10 lat od daty dokonania zgłoszenia.

Więcej informacji o różnicach między tymi prawami zawiera materiał wyjaśniający, kiedy rozwiązanie można chronić patentem, a kiedy prawem ochronnym na wzór użytkowy.

Wzory przemysłowe

Wzór przemysłowy chroni postać produktu lub jego części, wynikającą w szczególności z cech linii, konturów, kształtów, kolorystyki, faktury, materiału lub ornamentacji.

Przedmiotem ochrony może być na przykład:

• wygląd opakowania,
• kształt mebla,
• forma urządzenia,
• ornament,
• interfejs graficzny spełniający odpowiednie warunki,
• wygląd części produktu.

Prawo z rejestracji wzoru przemysłowego może obowiązywać maksymalnie przez 25 lat od daty zgłoszenia, w pięcioletnich okresach ochrony.

Prawo Unii Europejskiej przewiduje ochronę niezarejestrowanych wzorów przemysłowych. Wzór spełniający wymagania ochrony, w szczególności wymóg nowości i indywidualnego charakteru, jest chroniony jako niezarejestrowany unijny wzór przemysłowy przez trzy lata od dnia, w którym został po raz pierwszy publicznie udostępniony w Unii Europejskiej.

Za publiczne udostępnienie może zostać uznane między innymi opublikowanie, wystawienie, wykorzystanie wzoru w obrocie lub ujawnienie go w inny sposób, jeżeli w normalnym toku działalności zdarzenie to mogło stać się znane środowiskom wyspecjalizowanym w danej branży działającym w Unii Europejskiej. Ujawnienie wzoru osobie trzeciej na wyraźnych lub dorozumianych warunkach poufności nie jest traktowane jako takie publiczne udostępnienie.

Uzyskanie tej ochrony nie wymaga zgłoszenia ani rejestracji. W postępowaniu dotyczącym naruszenia uprawniony powinien jednak wykazać spełnienie warunków powstania ochrony oraz wskazać, na czym polega indywidualny charakter wzoru.

Ochrona wzorów przemysłowych dotyczy wyglądu produktu, a nie uzyskania efektu technicznego. Praktyczne zasady rejestrowania i ochrony wyglądu produktu wymagają uwzględnienia nowości, indywidualnego charakteru, sposobu udostępnienia wzoru oraz zakresu ochrony właściwego dla wzoru zarejestrowanego albo niezarejestrowanego.

Znaki towarowe

Znak towarowy jest oznaczeniem umożliwiającym odróżnianie towarów lub usług jednego przedsiębiorstwa od towarów lub usług innych przedsiębiorstw. Może mieć postać między innymi słowa, grafiki, sloganu, zestawienia kolorów, kształtu albo dźwięku, jeżeli może zostać przedstawiony w rejestrze w sposób pozwalający jednoznacznie ustalić przedmiot ochrony.

Zgłoszenie znaku towarowego wymaga wskazania towarów lub usług, dla których ma zostać udzielone prawo ochronne.

Rejestracja znaku pomaga chronić markę przed używaniem oznaczenia identycznego dla identycznych towarów lub usług, a także oznaczenia identycznego lub podobnego dla identycznych lub podobnych towarów lub usług, jeżeli zachodzi ryzyko wprowadzenia odbiorców w błąd. W pierwszym przypadku, określanym jako podwójna identyczność, wykazanie ryzyka wprowadzenia odbiorców w błąd nie jest przesłanką zakazania bezprawnego używania znaku.

Zakres ochrony zależy między innymi od oznaczenia, wykazu towarów i usług, pierwszeństwa oraz terytorium, na którym obowiązuje prawo.

Prawo ochronne na znak towarowy udzielane jest na 10 lat od daty zgłoszenia i może zostać przedłużone na kolejne dziesięcioletnie okresy. Nieużywanie zarejestrowanego znaku w sposób rzeczywisty przez nieprzerwany okres 5 lat po dniu wydania decyzji o udzieleniu prawa może prowadzić do wygaśnięcia prawa, chyba że istnieją ważne powody nieużywania.

Oznaczenia geograficzne i topografie układów scalonych

Oznaczenia geograficzne identyfikują produkty jako pochodzące z określonego miejsca, gdy ich jakość, renoma albo inne cechy są związane z pochodzeniem. Szczegółowe warunki ochrony zależą od rodzaju produktu i właściwego systemu prawnego.

Ochrona zarejestrowanych oznaczeń geograficznych może trwać bez z góry określonego terminu końcowego, o ile nadal spełniane są warunki ochrony. Nie jest to jednak zwykłe prawo do swobodnego korzystania z nazwy przez jeden podmiot. Z oznaczenia mogą korzystać uprawnieni producenci spełniający zatwierdzoną specyfikację.

Od 1 grudnia 2025 r. stosuje się unijny system ochrony oznaczeń geograficznych produktów rzemieślniczych i przemysłowych na podstawie rozporządzenia (UE) 2023/2411. Istniejąca indywidualna ochrona krajowa w tym obszarze co do zasady ustaje do 2 grudnia 2026 r.; jeżeli jednak państwo członkowskie złoży oświadczenie przewidziane w art. 70 ust. 2 rozporządzenia, może przedłużyć tę ochronę do zakończenia procedury rejestracji i uzyskania ostatecznej decyzji.

Topografia układu scalonego może być chroniona prawem z rejestracji, jeżeli jest oryginalna i spełnia pozostałe warunki ustawowe. Ochrona topografii układów scalonych ma znaczenie dla przedsiębiorstw projektujących lub komercjalizujących rozwiązania mikroelektroniczne.

Jak chronić tajemnicę przedsiębiorstwa i know-how?

Nie wszystkie wartościowe informacje można lub warto chronić przez rejestrację. Receptury, strategie cenowe, plany rozwoju, dane handlowe, dokumentacja procesów i informacje technologiczne mogą stanowić tajemnicę przedsiębiorstwa.

Informacja może być tajemnicą przedsiębiorstwa, jeżeli:

• ma charakter techniczny, technologiczny lub organizacyjny przedsiębiorstwa albo stanowi inną informację mającą wartość gospodarczą,
• jako całość lub w szczególnym zestawieniu i zbiorze elementów nie jest powszechnie znana osobom zwykle zajmującym się takim rodzajem informacji ani łatwo dla nich dostępna,
• podmiot uprawniony do korzystania z informacji lub rozporządzania nią podjął, przy zachowaniu należytej staranności, działania w celu utrzymania jej w poufności.

Ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa wymaga, aby uprawniony podjął przy zachowaniu należytej staranności rzeczywiste działania służące utrzymaniu informacji w poufności.

Takimi środkami mogą być:

• umowy NDA,
• klauzule poufności w umowach,
• ograniczenie dostępu zgodnie z zakresem obowiązków,
• uwierzytelnianie użytkowników i kontrola uprawnień,
• szyfrowanie i zabezpieczenia cyfrowe,
• ewidencjonowanie dostępu do plików,
• oznaczanie informacji poufnych,
• procedury zwrotu dokumentów i zamykania dostępów,
• szkolenia dla pracowników i współpracowników.

To, czy zastosowane środki spełniają wymóg należytej staranności, zależy od okoliczności, w tym wartości i charakteru informacji, sposobu jej wykorzystywania, kręgu osób mających dostęp oraz możliwości organizacyjnych podmiotu. Samo oznaczenie dokumentu jako poufnego albo wprowadzenie pozornych zabezpieczeń może nie wystarczyć.

Umowę o zachowaniu poufności najlepiej zawrzeć przed ujawnieniem pomysłu, dokumentacji lub know-how. Jeżeli informacja została wcześniej podana do wiadomości publicznej, późniejsze podpisanie NDA nie przywróci jej poufnego charakteru.

Do kogo należą prawa autorskie do materiałów tworzonych dla firmy?

Prawo do korzystania z rezultatu pracy zależy od rodzaju dobra, podstawy współpracy i treści umowy. Należy oddzielić następujące sytuacje:

• utwór stworzony przez pracownika w ramach obowiązków,
• program komputerowy stworzony przez pracownika,
• utwór wykonany przez zleceniobiorcę lub wykonawcę B2B,
• wynalazek powstały przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych,
• projekt przygotowany przez agencję,
• materiał wykorzystujący elementy pochodzące od osób trzecich.

Samo opłacenie pracy wykonawcy nie przenosi automatycznie autorskich praw majątkowych na zamawiającego.

Umowa z twórcą lub wykonawcą powinna określać co najmniej:

• rezultat współpracy,
• sposób odbioru,
• autorstwo i udział współtwórców,
• zakres przenoszonych praw albo licencji,
• pola eksploatacji,
• terytorium i czas korzystania,
• prawo do modyfikacji,
• zasady wykonywania praw zależnych,
• wynagrodzenie,
• odpowiedzialność za naruszenie cudzych praw,
• obowiązek zachowania poufności,
• zasady przekazania plików źródłowych i dokumentacji.

Warto przechowywać podpisane umowy, protokoły odbioru, kolejne wersje plików i historię zmian. Dokumentacja procesu twórczego pomaga wykazać autorstwo, datę powstania materiału i zakres wkładu poszczególnych osób.

Na jakim terytorium obowiązuje ochrona własności intelektualnej?

Ochrona własności intelektualnej jest ograniczona terytorialnie w zakresie wynikającym z właściwych przepisów i sposobu uzyskania prawa. Patent lub znak zarejestrowany wyłącznie w Polsce nie zapewnia automatycznie takiej samej ochrony w innych państwach.

Przed zgłoszeniem należy ustalić:

• gdzie firma prowadzi działalność,
• na jakich rynkach sprzedaje lub planuje sprzedawać,
• gdzie znajdują się producenci i dystrybutorzy,
• na jakim terytorium występuje największe ryzyko kopiowania,
• jaki jest koszt uzyskania i utrzymywania ochrony,
• czy właściwa będzie procedura krajowa, unijna, europejska lub międzynarodowa.

W sprawach dotyczących kilku państw pomoc adwokata, radcy prawnego bądź rzecznika patentowego może ułatwić dobór procedur i koordynację zgłoszeń w urzędach patentowych krajów objętych planowaną działalnością.

Jak skutecznie chronić własność intelektualną w firmie?

Skuteczna ochrona własności intelektualnej powinna być procesem, a nie jednorazowym zgłoszeniem.

1. Przeprowadzenie audytu

Należy przygotować wykaz dóbr niematerialnych, które powstają lub są wykorzystywane w przedsiębiorstwie. Audyt powinien objąć między innymi markę, domeny, oprogramowanie, projekty produktów, materiały marketingowe, dokumentację, wynalazki, bazy danych oraz informacje poufne.

2. Ustalenie właściciela praw

Dla każdego dobra należy ustalić twórcę, podstawę powstania, obowiązujące umowy oraz zakres praw przysługujących firmie. Szczególnej kontroli wymagają materiały przygotowane przez agencje, freelancerów i osoby współpracujące w modelu B2B.

3. Dobór rodzaju ochrony

Jedno rozwiązanie może wymagać kilku form ochrony. Nazwa produktu może być znakiem towarowym, wygląd jego obudowy zarejestrowanym albo niezarejestrowanym unijnym wzorem przemysłowym, rozwiązanie techniczne wynalazkiem, kod programu utworem, a dokumentacja technologiczna tajemnicą przedsiębiorstwa.

4. Zachowanie poufności przed zgłoszeniem

Przed ujawnieniem rozwiązania należy sprawdzić, czy publikacja nie pozbawi go zdolności rejestracyjnej. Dostęp do dokumentacji powinien być ograniczony, a rozmowy z kontrahentami mogą wymagać wcześniejszego zawarcia NDA.

W przypadku wzoru przemysłowego publiczne udostępnienie może mieć znaczenie zarówno dla rozpoczęcia ochrony niezarejestrowanego unijnego wzoru przemysłowego, jak i dla możliwości późniejszej rejestracji. Dlatego termin i sposób ujawnienia należy zaplanować przed wprowadzeniem produktu na rynek.

5. Dokonanie zgłoszeń

Jeżeli ochrona wymaga rejestracji, należy przygotować właściwe zgłoszenie, określić przedmiot ochrony i wybrać terytorium. W przypadku znaku towarowego konieczne jest prawidłowe wskazanie towarów lub usług.

Brak rejestracji nie zawsze oznacza brak ochrony wyglądu produktu. Należy sprawdzić, czy spełnione są przesłanki ochrony niezarejestrowanego unijnego wzoru przemysłowego i kiedy doszło do jego pierwszego publicznego udostępnienia w Unii.

6. Uporządkowanie umów i dokumentacji

Umowy powinny regulować przeniesienie praw, licencje, poufność i odpowiedzialność za korzystanie z cudzych materiałów. Uporządkowanie wybranych dokumentów pracowniczych w elektronicznej dokumentacji pracowniczej może wspierać kontrolę nad dokumentacją związaną z zatrudnieniem, przy czym umowy dotyczące praw własności intelektualnej nadal wymagają odrębnej oceny i właściwej formy.

7. Monitoring rynku

Monitoring rynku, rejestrów, platform internetowych i wyników wyszukiwania pozwala wcześniej wykrywać naruszenia. Zakres monitoringu powinien uwzględniać znaki towarowe, kopie produktów, treści, domeny i materiały udostępniane bez zezwolenia.

8. Reagowanie na naruszenia

Po wykryciu naruszenia należy zabezpieczyć dowody, ustalić podmiot odpowiedzialny i ocenić podstawę prawną roszczeń. Kolejnym krokiem może być wezwanie do zaprzestania naruszeń, negocjacje, procedura właściwa dla platformy internetowej albo postępowanie sądowe.

Co grozi za naruszenie praw własności intelektualnej i jak dochodzić swoich praw?

Naruszenie może polegać między innymi na kopiowaniu utworu, rozpowszechnianiu programu bez licencji, używaniu kolizyjnego oznaczenia, wprowadzaniu podrobionych produktów do obrotu albo bezprawnym ujawnieniu tajemnicy przedsiębiorstwa.

W zależności od rodzaju prawa i okoliczności uprawniony może żądać między innymi:

• zaniechania naruszenia,
• usunięcia jego skutków,
• złożenia oświadczenia o odpowiedniej treści i formie, w tym publicznych przeprosin, jeżeli pozwala na to właściwa podstawa prawna,
• naprawienia szkody,
• wydania uzyskanych korzyści,
• zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej,
• podania orzeczenia do publicznej wiadomości,
• wycofania określonych towarów z obrotu.

W razie naruszenia autorskich praw majątkowych uprawniony może żądać naprawienia szkody przez zapłatę sumy odpowiadającej dwukrotności stosownego wynagrodzenia. Roszczenie to nie jest uzależnione od winy naruszyciela. Stosowne wynagrodzenie oznacza wynagrodzenie, które w chwili dochodzenia roszczenia byłoby należne za udzielenie zgody na korzystanie z utworu.

Przepis przewidujący możliwość żądania trzykrotności stosownego wynagrodzenia w przypadku zawinionego naruszenia utracił moc w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2015 r.

Niektóre naruszenia mogą również prowadzić do odpowiedzialności karnej. Najsurowsza sankcja za kwalifikowaną postać bezprawnego rozpowszechniania cudzego utworu lub przedmiotu praw pokrewnych wynosi do 5 lat pozbawienia wolności, gdy sprawca uczynił z przestępstwa stałe źródło dochodu albo organizuje lub kieruje działalnością przestępną.

Szczegółowe omówienie kopiowania cudzego utworu i granic plagiatu wymaga rozróżnienia naruszenia autorstwa od naruszenia autorskich praw majątkowych. Z kolei czyny nieuczciwej konkurencji mogą obejmować także działania, które nie naruszają zarejestrowanego prawa wyłącznego, lecz są sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami i zagrażają interesowi innego przedsiębiorcy albo klienta.

Przykład 1

W wyroku z 27 maja 2022 r. dotyczącym serwisu Chomikuj.pl Sąd Najwyższy rozpatrywał odpowiedzialność usługodawcy za naruszenia praw autorskich związane z przechowywaniem i udostępnianiem plików przez użytkowników. Sprawa pokazała, że model działania platformy, wiedza o bezprawnych treściach i reakcja na wiarygodne zawiadomienia mogą mieć znaczenie przy ocenie odpowiedzialności.

Podsumowanie

Ochrona własności intelektualnej wymaga połączenia praw wyłącznych, dobrze przygotowanych umów, poufności, zabezpieczeń organizacyjnych oraz monitoringu rynku. Prawa autorskie chronią twórczą formę utworu od momentu jej ustalenia. Patenty, wzory użytkowe i znaki towarowe wymagają odpowiedniego zgłoszenia oraz mają określony zakres terytorialny. Wzór przemysłowy może być chroniony po rejestracji, a w systemie unijnym również bez rejestracji przez 3 lata od pierwszego publicznego udostępnienia w Unii, jeżeli spełnia wymagania przewidziane w rozporządzeniu. Know-how może pozostać chronione jako tajemnica przedsiębiorstwa, jeżeli podmiot uprawniony przy zachowaniu należytej staranności podejmuje działania służące utrzymaniu informacji w poufności. Przed ujawnieniem innowacyjnego rozwiązania warto ocenić możliwość uzyskania patentu lub innego prawa wyłącznego. Przed rozpoczęciem współpracy należy natomiast ustalić zasady przeniesienia praw, licencjonowania i poufności. W sprawach o istotnej wartości gospodarczej zakres ochrony powinien zostać skonsultowany z radcą prawnym, adwokatem bądź rzecznikiem patentowym.

Źródła:

1. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
2. Ustawa – Prawo własności przemysłowej
3. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji
4. Ustawa o ochronie baz danych
5. Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej
6. Rozporządzenie (UE) 2023/2411 w sprawie ochrony oznaczeń geograficznych produktów rzemieślniczych i przemysłowych
7. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2015 r., sygn. SK 32/14
8. Sąd Najwyższy – sprawa dotycząca serwisu Chomikuj.pl, sygn. II CSKP 3/22