Kosiniakowe - komu i na jakich zasadach przysługuje?

Kosiniakowe (świadczenie rodzicielskie) przysługuje po urodzeniu dziecka, przysposobieniu albo objęciu dziecka opieką, jeśli żadna z osób uprawnionych nie otrzymuje zasiłku macierzyńskiego ani uposażenia macierzyńskiego za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu, urlopowi na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopowi rodzicielskiemu lub uzupełniającemu urlopowi macierzyńskiemu. Najczęściej dotyczy to osób bezrobotnych, studentów, części zleceniobiorców, osób pracujących na umowę o dzieło oraz części osób prowadzących działalność gospodarczą.

Najważniejsze informacje

1. Kosiniakowe wynosi 1000 zł miesięcznie i nie zależy od dochodu. Przy urodzeniu dziecka podczas pobierania zasiłku dla bezrobotnych (w ustawowych okresach) przysługuje wyrównanie do 1000 zł, a za niepełny miesiąc – proporcjonalnie do dni.
2. Prawo do świadczenia rodzicielskiego mają nie tylko rodzice dziecka, ale też opiekun faktyczny dziecka, osoba przysposabiająca oraz rodzina zastępcza.
3. Podstawowy okres pobierania świadczenia rodzicielskiego wynosi od 52 do 71 tygodni, zależnie od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie.
4. Od 19 marca 2025 r. okres pobierania świadczenia rodzicielskiego może zostać wydłużony o dodatkowe tygodnie w razie hospitalizacji noworodka, a od wejścia w życie ustawy z 20 marca 2025 r. zmieniło się też odesłanie dotyczące zasiłku dla bezrobotnych.

Dla kogo dokładnie jest kosiniakowe?

Kosiniakowe bywa opisywane jako wsparcie dla tych rodziców, którzy po narodzinach dziecka nie korzystają z ochrony wynikającej z ubezpieczenia chorobowego. To trafne uproszczenie, ale nadal tylko uproszczenie. Ustawa wskazuje konkretny katalog osób uprawnionych i precyzuje, w jakich sytuacjach świadczenie może zostać przyznane.

1. Matka dziecka - to ona jest pierwszą uprawnioną do świadczenia rodzicielskiego.
2. Ojciec dziecka - może nabyć prawo do świadczenia wyłącznie w przypadkach wskazanych w ustawie, w szczególności gdy matka skróci okres pobierania świadczenia po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni od dnia urodzenia dziecka albo w razie śmierci matki lub porzucenia dziecka przez matkę.
3. Opiekun faktyczny dziecka - jest to osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, która wystąpiła do sądu rodzinnego z wnioskiem o przysposobienie, jeżeli objęła opieką dziecko w wieku do ukończenia 14. roku życia.
4. Rodzina zastępcza (z wyjątkiem zawodowej) - może otrzymać świadczenie, jeżeli objęła opieką dziecko do ukończenia 7. roku życia, a gdy wobec dziecka podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego - do ukończenia 10. roku życia.
5. Osoba, która przysposobiła dziecko - może otrzymać świadczenie, jeżeli objęła opieką dziecko w wieku do ukończenia 14. roku życia.

Najczęściej świadczenie rodzicielskie trafia do osób, które nie otrzymują zasiłku macierzyńskiego ani uposażenia macierzyńskiego i nie mają takiego tytułu ubezpieczeniowego, który daje prawo do świadczeń za okres urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopu rodzicielskiego albo uzupełniającego urlopu macierzyńskiego dla rodziców wcześniaków. Do tej grupy należą zwykle osoby bezrobotne, studenci, osoby wykonujące pracę na podstawie umowy o dzieło, część osób pracujących na umowie zlecenia oraz osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, jeśli nie pobierają zasiłku macierzyńskiego.

Kiedy kosiniakowe nie przysługuje?

Ustawa zawiera zamknięty katalog sytuacji, w których świadczenie jest wyłączone:

• jeżeli co najmniej jeden z rodziców dziecka albo opiekun faktyczny/rodzina zastępcza (niezawodowa) otrzymuje zasiłek macierzyński lub uposażenie za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu, urlopowi na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopowi rodzicielskiemu albo uzupełniającemu urlopowi macierzyńskiemu,
• jeżeli dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej – dotyczy to matki, ojca oraz osoby, która przysposobiła dziecko,
• jeżeli osoba ubiegająca się o nie lub je pobierająca nie sprawuje albo zaprzestała sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, w tym z powodu zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej, które realnie uniemożliwiają tę opiekę
• jeżeli na to samo dziecko jest już ustalone prawo do świadczenia rodzicielskiego albo do jednego z następujących świadczeń: dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub zasiłku dla opiekuna.
• jeżeli osobie uprawnionej przysługuje za granicą świadczenie o podobnym charakterze, chyba że zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo umowy dwustronne przewidują inaczej.

To ostatnie zastrzeżenie ma duże znaczenie dla rodzin pracujących lub mieszkających w więcej niż jednym państwie. W takich sprawach o wyniku decydują konkretne okoliczności rodzinne, a nie sam fakt pracy poza Polską.

Kiedy ojciec może dostać kosiniakowe i jakie warunki musi spełnić?

W pierwszej kolejności świadczenie rodzicielskie przysługuje matce. Ojciec może je otrzymać tylko w sytuacjach wskazanych wprost w ustawie.

Najważniejszy przypadek dotyczy sytuacji, w której matka po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni od dnia urodzenia dziecka skraca na swój wniosek okres pobierania świadczenia rodzicielskiego, zasiłku macierzyńskiego albo uposażenia za odpowiedni okres ustalony przepisami Kodeksu pracy. Obejmuje także skrócenie pobierania zasiłku macierzyńskiego oraz uposażenia za okres urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego lub urlopu rodzicielskiego. Ojciec może nabyć prawo również w razie śmierci matki dziecka albo porzucenia dziecka przez matkę.

Ile trwa okres pobierania świadczenia rodzicielskiego?

Długość wsparcia zależy od tego, czy chodzi o urodzenie jednego dziecka, dzieci przy jednym porodzie, przysposobienie dziecka albo objęcie dziecka opieką. Ustawa wiąże podstawowy okres świadczenia z liczbą dzieci, a nie z dochodem rodziny. Świadczenie rodzicielskie przysługuje przez:

• 52 tygodnie w przypadku urodzenia jednego dziecka, 
• 65 tygodni w przypadku urodzenia dwojga dzieci, 
• 67 tygodni w przypadku urodzenia trojga dzieci, 
• 69 tygodni w przypadku urodzenia czworga dzieci,
• 71 tygodni w przypadku urodzenia pięciorga i więcej dzieci przy jednym porodzie.

Te same okresy stosuje się odpowiednio w przypadku przysposobienia dziecka albo objęcia dziecka opieką, z tym że świadczenie przysługuje nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko:

• 14. roku życia – w przypadku opiekuna faktycznego oraz osoby, która przysposobiła dziecko,
• 7. roku życia, a jeżeli wobec dziecka podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego
• 10. roku życia – w przypadku rodziny zastępczej (z wyjątkiem zawodowej).

W praktyce podstawowy okres wynosi 52 tygodnie przy jednym dziecku, 65 tygodni przy dwojgu dzieci, 67 tygodni przy trojgu, 69 tygodni przy czworgu oraz 71 tygodni w przypadku pięciorga i więcej dzieci. Te same zasady stosuje się odpowiednio do przysposobienia i objęcia opieką.

Ile wynosi kosiniakowe i czy zależy od dochodu?

Kwota świadczenia rodzicielskiego wynosi 1000 zł miesięcznie. Świadczenie nie jest uzależnione od kryterium dochodowego, więc nie ma tu zastosowania mechanizm znany z części innych świadczeń rodzinnych.

Jeżeli świadczenie przysługuje tylko za część miesiąca, jego wysokość oblicza się proporcjonalnie do liczby dni. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy prawo do świadczenia powstaje od dnia porodu, od dnia objęcia dziecka opieką albo od dnia przysposobienia dziecka.

Jak i gdzie złożyć wniosek o kosiniakowe?

Prawo do świadczenia rodzicielskiego ustala się od miesiąca urodzenia albo przysposobienia dziecka, a w przypadku opiekuna faktycznego lub rodziny zastępczej – od miesiąca objęcia dziecka opieką, jeżeli wniosek złożono w terminie 3 miesięcy (licząc odpowiednio od urodzenia, przysposobienia albo objęcia opieką). W przypadku ojca, który nabywa prawo po skróceniu pobierania świadczenia przez matkę, jej śmierci albo porzuceniu dziecka, termin 3 miesięcy liczy się od dnia tego zdarzenia. 

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Sama ustawa osobno wskazuje dzień, od którego świadczenie przysługuje, a osobno zasady ustalania prawa przy zachowaniu albo przekroczeniu terminu na złożenie wniosku. Jeżeli wniosek wpłynie później, świadczenie może zostać przyznane od miesiąca złożenia wniosku, a nie z wyrównaniem od wcześniejszej daty.

W zależności od sytuacji urząd może wymagać takich dokumentów jak:

• akt urodzenia dziecka,
• zaświadczenie sądu rodzinnego,
• prawomocne orzeczenie o przysposobieniu,
• dokumenty dotyczące pobytu i prawa do pracy,
• w sprawach adopcyjnych albo przy opiekunie faktycznym dziecka szczególne znaczenie ma zaświadczenie sądu rodzinnego lub ośrodka adopcyjnego.

Przykład 1. Pani Marta prowadzi drobną działalność usługową, ale nie pobiera zasiłku macierzyńskiego, bo wcześniej nie nabyła do niego prawa z ubezpieczenia chorobowego. Po urodzeniu dziecka złożyła wniosek w ośrodku pomocy społecznej w ciągu 3 miesięcy od dnia porodu. W tej sytuacji może mieć prawo do świadczenia rodzicielskiego, mimo że formalnie prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą.

Przykład 2. Pan Adam wychowuje nowo narodzone dziecko po śmierci matki. Przejął osobistą opiekę nad dzieckiem i złożył wniosek w ustawowym terminie. W takiej sytuacji świadczenie rodzicielskie może przysługiwać ojcu dziecka, ponieważ ustawa wprost przewiduje przejście uprawnienia w razie śmierci matki.

Czy hospitalizacja noworodka wydłuża kosiniakowe i o ile tygodni?

Od 19 marca 2025 r. obowiązują przepisy, które pozwalają wydłużyć okres pobierania świadczenia rodzicielskiego w związku z pobytem dziecka w szpitalu po porodzie. To ważna zmiana, bo wcześniej osoby pobierające kosiniakowe nie miały rozwiązania równoważnego wobec wsparcia związanego z uzupełniającym urlopem macierzyńskim.

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wskazuje, że okres pobierania świadczenia rodzicielskiego może zostać wydłużony o tydzień za każdy tydzień pobytu dziecka w szpitalu po porodzie: 

• do upływu 15. tygodnia po porodzie – jeżeli dziecko urodziło się przed ukończeniem 28. tygodnia ciąży lub z masą urodzeniową nie większą niż 1000 g,
• do upływu 8. tygodnia po porodzie – w części pozostałych przypadków hospitalizacji po porodzie spełniających ustawowe warunki.

W praktyce potrzebne jest zaświadczenie ze szpitala. Znaczenie mają tydzień ciąży, masa urodzeniowa dziecka i długość hospitalizacji. W przypadku osób, które objęły dziecko opieką lub je przysposobiły, wydłużenie także może mieć znaczenie, jeśli pobyt dziecka w szpitalu miał miejsce już po objęciu opieką albo po przysposobieniu.

Jak działa kosiniakowe przy zasiłku dla bezrobotnych?

Jest jeszcze jeden „specjalny” wariant kosiniakowego - gdy dziecko urodzi kobieta, która pobiera zasiłek dla bezrobotnych. Te same zasady stosuje się również, jeśli poród nastąpi w ciągu 30 dni po zakończeniu pobierania zasiłku albo w okresie jego przedłużenia. W takiej sytuacji świadczenie rodzicielskie może nie być wypłacane od razu w pełnej wysokości, tylko jako wyrównanie tak, aby łącznie osiągnęło 1000 zł miesięcznie. Organ ustala kwotę świadczenia jako różnicę między 1000 zł a wysokością zasiłku dla bezrobotnych wypłacanego za dany miesiąc po potrąceniu zaliczki na podatek dochodowy. Gdy prawo do świadczenia obejmuje jedynie część miesiąca, kwotę oblicza się proporcjonalnie do liczby dni, za które ono przysługuje.

Czy kosiniakowe ma związek z HR i organizacją pracy?

Z perspektywy pracodawcy i działu HR temat kosiniakowego wraca najczęściej wtedy, gdy firma współpracuje z osobami na umowach cywilnoprawnych, z osobami prowadzącymi własną działalność albo z pracownikami pytającymi o różnice między świadczeniem rodzicielskim a zasiłkiem macierzyńskim. Nie jest to świadczenie pracownicze, ale ma znaczenie organizacyjne i informacyjne.

W sprawach kosiniakowego najczęściej potrzebne są uporządkowane dane o rodzaju umowy oraz okresach nieobecności i przerw w świadczeniu pracy. W tym pomaga narzędzie do ewidencji czasu pracy od inEwi, która pozwala na bieżąco monitorować czas pracy, nieobecności i przygotować zestawienia dla kadr i płac.

Podsumowanie

Kosiniakowe dla kogo to pytanie, na które nie da się odpowiedzieć jednym hasłem: „dla bezrobotnych”. Świadczenie rodzicielskie przysługuje szerzej, bo obejmuje również studentów, część zleceniobiorców, osoby na umowie o dzieło, niektórych przedsiębiorców, opiekuna faktycznego dziecka, rodzinę zastępczą i osoby, które przysposobiły dziecko. O prawie do świadczenia decyduje przede wszystkim brak prawa do zasiłku macierzyńskiego lub uposażenia macierzyńskiego oraz spełnienie pozostałych ustawowych przesłanek. Trzeba też pamiętać o dwóch ważnych zmianach: możliwości wydłużenia podstawowego okresu pobierania świadczenia po hospitalizacji dziecka od 19 marca 2025 r. oraz nowym odesłaniu do ustawy o rynku pracy i służbach zatrudnienia przy zasadach dotyczących zasiłku dla bezrobotnych.